Laatst bijgewerkt: 17 september 2026. Dit stuk houd ik bij.
Een taalmodel maakt onze capaciteitentests. Vier van de instrumenten die wij in selectie aanbieden, binnen de tijdslimiet, met scores tot in het 95e percentiel. Ik heb het zelf geprobeerd nadat een recruiter mij belde over een kandidaat die te hoog scoorde voor het gesprek dat erop volgde. Dat verhaal staat elders. Dit stuk gaat over de vraag die ik sindsdien het vaakst krijg: wat doe ik er dan aan? Hieronder staat alles wat ik klanten adviseer, inclusief wat het niet oplost, want daar loop je anders alsnog tegenaan.
Drie situaties, niet één probleem
Voordat je maatregelen kiest, is het handig te weten waartegen. Er zijn drie situaties.
Hulp op hetzelfde scherm. Een tweede tabblad op het apparaat waarop de test draait. De makkelijkste vorm, en de meest voorkomende.
Hulp op een tweede apparaat. Een telefoon naast de laptop die het scherm fotografeert, waarna een model de vraag leest en het antwoord teruggeeft. Dit werkt net zo goed bij figuren en matrices als bij tekst, en het kost de kandidaat een paar seconden per item. De lastigste situatie, want op het testapparaat zelf is niets te zien.
Iemand anders maakt de test. In de kern geen AI-probleem, maar het wordt door dezelfde maatregelen geraakt en het kost het meest zodra een test doorslaggevend is.
De meeste maatregelen dekken er één of twee. Geen enkele dekt alle drie. Dat is geen tekortkoming, het is de reden dat je combineert.
De maatregelen
Eerlijkheidsverklaring met een expliciete AI-regel
Een verklaring die de kandidaat voor de start aanvinkt, waarin niet alleen staat “ik maak de test zelf” maar ook dat het raadplegen van een taalmodel daaronder valt. Die toevoeging is het hele punt: zonder die zin vult de kandidaat zelf in of een taalmodel meetelt, en een deel vindt oprecht van niet. Het houdt twijfelgevallen tegen, en niemand die het besloten heeft, want een vinkje is geen drempel. Het kost de kandidaat niets en het aanzetten is klein werk. Bij ons staat het live.
Aangepaste uitnodigingstekst
Schrijf in de uitnodiging wat wel en niet mag, en vermeld dat er na de test een gesprek volgt waarin de uitslag aan bod komt. Dat laatste doet meer dan het verbod zelf, omdat het de afweging van de kandidaat verandert. Het haalt onwetendheid weg, en in de praktijk een deel van de gelegenheidsgevallen, maar niet de vastberaden kandidaat. Het kost niets, het schept duidelijkheid vooraf. Eén keer je sjabloon herschrijven.
Toezicht tijdens de afname
Proctoring, in varianten: scherm opnemen, camera meekijken, een omgevingsscan vooraf, achteraf beoordelen. Het dekt hulp op hetzelfde scherm en iemand anders in beeld. Een telefoon of een meelezer buiten beeld ziet het niet. Dit is de duurste maatregel voor de kandidaat: gevoelig, het vraagt toestemming en uitleg, en een deel haakt af of presteert slechter onder observatie. Reken op uitval. De techniek is een middagje, het beleid eromheen is het werk. Zie het juridische kader hieronder.
Verificatie in het interview
Je neemt de uitslag mee het gesprek in en toetst hem. Niet door ernaar te vragen, maar door over het werk te praten op het niveau dat de score suggereert. Het signaleert een score die niet bij de kandidaat past, en het raakt alle drie de situaties. Het levert een signaal op, geen bewijs, en het werkt alleen als de interviewer weet wat de score betekent. Het kost de kandidaat niets, mits het een gesprek is en geen verhoor. Technisch klein, qua training groter. De beste verhouding van dit hele rijtje, en de minst gebruikte.
Hertest op locatie
De kandidaten die verder komen maken de test opnieuw onder toezicht, meestal een kortere versie als controle op de eerste afname. Het houdt vrijwel alles tegen, bij de kandidaten die zover komen. Daar zit ook het gat: het zegt niets over wie je op de eerste afname hebt afgewezen. Je controleert precies de groep waarmee je toch al in gesprek bent. Het kost reistijd en spanning. Veel moeite: locatie, begeleiding, planning, en een tweede set normgegevens als de vorm afwijkt.
Een meting die niet over te nemen is
Een instrument waarbij het antwoord niet los van de kandidaat bestaat. Reactietijdgebaseerde, impliciete metingen werken zo: gemeten wordt het verschil in snelheid tussen twee taken, over honderden trials. Een taalmodel kan vertellen wat het juiste antwoord zou zijn, en dat helpt niet, want er is geen juist antwoord, alleen jouw tijden. Doorgeven aan een tweede apparaat kost meer tijd dan de meting zelf. Dit pakt het probleem bij de bron, in alle drie de situaties, en het kost de kandidaat niets. Maar zo’n meting meet geen cognitieve capaciteit. Het vervangt je capaciteitentest niet, het is een andere bouwsteen, en wie zegt dat het één het ander vervangt verkoopt je iets. De moeite zit in instrumentkeuze, niet in aanzetten: je verandert wat je meet, en dus ook hoe je je selectie onderbouwt.
Controle van afnames door de leverancier
Wij kijken naar afnamepatronen en melden het wanneer er iets opvalt. Waar we naar kijken staat hier niet, en dat is geen geheimzinnigheid om de geheimzinnigheid: een indicator die publiek is, is binnen een week waardeloos. Het is de enige plek in dit stuk waar ik niet volledig ben, en ik zeg liever dat ik iets weglaat dan dat ik doe alsof het er niet is. Het werkt achteraf en het signaleert, meer niet. Een signaal is aanleiding voor een gesprek, nooit voor een afwijzing: wie afwijst op een statistisch signaal zonder gesprek maakt een fout die duurder is dan het probleem. Voor de kandidaat is het onzichtbaar en jou kost het geen moeite, want het ligt bij ons.
Het gat: een tweede apparaat
Hier helpt niets uit het rijtje hierboven. Op het testapparaat is niets te zien, dus schermopname levert niets op. Een camera levert hooguit een vermoeden op, en een vermoeden is aanleiding voor een gesprek, nooit voor een afwijzing. Een eerlijkheidsverklaring houdt niemand tegen die al besloten heeft. En de tijdslimiet, bij onbewaakte afnames altijd de stille bewaking geweest, doet hier niets meer: een paar seconden is minder dan zelf nadenken. Alleen een hertest onder toezicht en een meting die niet over te nemen is doen hier iets. Alles daartussen is beleid, geen controle, en dat is beter om te weten dan om er een oplossing voor te kopen.
Samengevat
| Maatregel | Wat het tegenhoudt | Wat het de kandidaat kost | Moeite |
|---|---|---|---|
| Eerlijkheidsverklaring met expliciete AI-regel | Twijfelgevallen, niet de vastberaden kandidaat | Niets | Klein, staat bij ons al live |
| Aangepaste uitnodigingstekst | Onwetendheid over wat wel en niet mag | Niets, het schept duidelijkheid vooraf | Klein |
| Toezicht tijdens de afname | Hulp op hetzelfde scherm, iemand anders in beeld | Gevoelig, vraagt toestemming en uitleg | Middel |
| Verificatie in het interview | Een score die niet bij de kandidaat past | Niets, als het een gesprek is en geen verhoor | Klein |
| Hertest op locatie | Vrijwel alles, bij de kandidaten die zover komen | Reistijd en spanning | Groot |
| Meting die niet over te nemen is | Het probleem bij de bron | Niets | Middel, vraagt instrumentkeuze |
| Controle van afnames door de leverancier | Signaleert achteraf, bewijst nooit iets op zichzelf | Niets, onzichtbaar | Geen, dat ligt bij ons |
Wat niet in deze tabel past: hulp op een tweede apparaat naast het testapparaat. Dat is geen maatregel maar het gat waar de maatregelen omheen lopen. Alleen een hertest onder toezicht en een meting die niet over te nemen is doen daar iets, en de paragraaf hierboven legt uit waarom.
Drie situaties uit de praktijk
Hoog volume, lage inzet. Eerlijkheidsverklaring, aangepaste uitnodiging, controle door de leverancier. Geen toezicht. Niet omdat het niet werkt, maar omdat de rekening niet klopt: uitval en gedoe bij duizend kandidaten tegenover een test die maar een deel van het besluit draagt. Verlaag in plaats daarvan het gewicht van de test en gebruik hem als indicatie, niet als filter met een harde grens. Wie op deze schaal een harde grens hanteert zonder toezicht, selecteert deels op de bereidheid om hulp te gebruiken.
Laag volume, hoge inzet. Verificatie in het interview is hier de belangrijkste, en die kost niets. Daarnaast toezicht zodra je het beleid rond hebt, en voor de laatste twee of drie kandidaten een hertest op locatie. Bij vijftien kandidaten is dat te doen en bij vijfhonderd niet, en dat is waarom dit scenario losstaat van het vorige.
Het assessment is doorslaggevend. Dan is de vraag niet welke maatregelen je stapelt, maar of je besluit houdbaar is. Een score uit een onbewaakte online afname die op zichzelf een afwijzing draagt, houdt geen stand zodra iemand ernaar vraagt. Twee wegen: een afname onder toezicht op locatie, of een meetvorm die niet over te nemen is. Leg in beide gevallen vast waarop het besluit steunt, niet alleen wat eruit kwam.
Het juridische kader, kort
Toezicht is de enige maatregel met een echte juridische voet. Daar zitten drie dingen aan vast.
Grondslag en weigering. Camerabeeld en schermopname zijn persoonsgegevens, en in een sollicitatie leunt de verwerking praktisch op toestemming. Toestemming moet vrij zijn, en daar wringt het: een kandidaat die weet dat weigeren afvallen betekent, geeft geen vrije toestemming. De kandidaat mag dus weigeren, en jij hebt beleid nodig voor wat een weigering betekent. Meestal is dat een alternatief: een afname op locatie, of een zwaarder gesprek. Heb je dat alternatief niet, dan heb je de toestemming ook niet.
Doelbinding. Schrijf op waarvoor je de beelden gebruikt, waarvoor niet, wie erbij kan en hoe lang je ze bewaart. “Voor de kwaliteit van het proces” is geen doel. Beelden die je voor toezicht verzamelt, gebruik je niet om iemands presentatie te beoordelen.
Proportionaliteit. Meet niet meer dan nodig. Schermopname plus camera plus omgevingsscan plus geautomatiseerde beoordeling, voor een eerste filter, is moeilijk te verdedigen. Voor de laatste ronde van een functie met toegang tot gevoelige gegevens is het een ander gesprek.
Instrumenten voor werving en selectie vallen bovendien onder de hoog-risicocategorie van de Europese AI-verordening. Vraag je leverancier om de bijbehorende documentatie, ook als je zelf niets bouwt. Ik ben geen jurist: dit is de vorm van het gesprek dat je met de jouwe voert, niet het antwoord.
Wat de leverancier hoort te doen
Een deel hiervan kun je niet zelf regelen, en daar zou je je leverancier op moeten kiezen. Wij controleren afnames en melden het wanneer er iets opvalt. Verder: itembanken verversen in plaats van tien jaar dezelfde vragen laten staan, eerlijk zijn over wat een instrument wel en niet meet, en een alternatieve afnamevorm hebben voor de kandidaat die toezicht weigert.
Vraag niet of een instrument “AI-proof” is, want daar zegt iedereen ja op. Vraag of het instrument met een taalmodel is geprobeerd, wat eruit kwam en wat er daarna aan veranderd is. Vraag wanneer de itembank voor het laatst is ververst, en wat er gebeurt met een kandidaat die toezicht weigert. En vraag wat de leverancier zelf niet kan oplossen.
Een leverancier die op die laatste vraag geen antwoord heeft, heeft de vraag niet gesteld. Wij hebben hem gesteld. Het antwoord staat hierboven.
